Modale improvisatie voor muziekdocenten (studiedag)

Modale Improvisatie voor Muziekdocenten

  • Een overzichtelijke manier om te leren improviseren
  • Met direct bruikbare oefeningen voor je leerlingen
  • Tegelijkertijd een verrijking van je eigen muzikantschap

Het probleem rond improviseren

Zou je graag meer met improvisatie willen werken in je muziekles aan kinderen of volwassenen? Maar heb je zelf weinig of geen ervaring met improviseren? Of heb je niet echt een idee hoe je het improviseren in de praktijk handen en voeten kunt geven?

Dat is een veel voorkomend probleem, waar veel met name klassiek geschoolde vakdocenten tegen aanlopen. Er lijkt niet direct een oplossing binnen handbereik te zijn. ‘Gewoon maar wat doen op je instrument’ als improvisatieconcept ervaren de meesten als onbevredigend. Maar de harmonische improvisatie-aanpak zoals we die kennen uit de jazz – gericht op akkoordenschema’s – vereist een langdurige duik in de jazztraditie, en dat blijkt voor velen toch een te grote drempel te zijn.

Diepgevoelde wens

Toch is het loskomen van reeds ingestudeerde muziek een diepgevoelde wens van veel klassieke musici. ‘Wat lijkt me dat heerlijk om zo intuïtief te kunnen spelen…’

En dat is het ook! Improvisatie is een fantastische artistieke kunstvorm, waarin componist en uitvoerder samenvallen. Bij improvisatie krijgt het onbewuste van de speler de kans om rechtstreeks tot de luisteraar te spreken. En daarbij gaat het niet om perfectie, maar om eerlijke zeggingskracht. Het is de kunst om te tonen wat er opkomt, soms tot verbazing van luisteraar en speler tegelijk. Daarmee zorgt improvisatie voor een open en eerlijke artistieke communicatie die immer van onschatbare waarde is, onafhankelijk van niveau. De muzikale bevrijding die dat oplevert is van groot belang, en zeer waard om doorgegeven te worden aan een nieuwe generatie.

Obstakels

Maar de weg ernaartoe liijkt vooralsnog bedolven onder obstakels:

  • Waar begin je?
  • Kan ik dat wel?
  • Ik durf niet!
  • Ik kan nou eenmaal niet zonder papier!
  • Wat ik doe klinkt gewoon nergens naar!

Hoe kun je nou vrijer worden in je eigen expressie en tevens je leerlingen daarin beter begeleiden?

Modale improvisatie als oplossing

Improvisator/componist Steven Kamperman werpt licht op improvisatie-onderwijs vanuit zijn eigen achtergrond in de modale improvisatie. Dat is een vaak over het hoofd geziene ontbrekende schakel tussen enerzijds vrije improvisatie en anderzijds complexe harmonische improvisatie.

Modale improvisatie is door het gebruik van een beperkt notenmateriaal zo overzichtelijk dat het veel houvast biedt. Anderzijds is het tegelijk een enorme bron van melodische en ritmische rijkdom.

Modale muziek versus harmonische muziek

Modale muziek bestaat uit melodieën die grotendeels uit één toonladder zijn voortgekomen, zonder tussentijdse wijzigingen van tooncentra. Zo is de oude westerse muziek zeer modaal: denk bijvoorbeeld aan de polyfone gezangen uit de Renaissance die gebaseerd zijn op Gregoriaanse melodieën in één toonladder. Ook Europese bourdonmuziek (doedelzak of draailier) is modaal, met een alsmaar doorgaande grondtoon. En veel oosterse ‘klassieke muziek’ is modaal; denk bijvoorbeeld aan Indiase raga’s of Turkse en Arabische maqam-muziek.

De meeste westerse klassieke muziek – zo’n beetje alles vanaf Bach – is daarentegen uitdrukkelijk harmonisch: het is muziek waarin veelvuldig naar andere tooncentra wordt ‘gemoduleerd’, middels allerhande akkoordopeenvolgingen.

Waarom is een modale benadering zo geschikt?

Het basistoonmateriaal van modale muziek – soms ondersteund door een doorgaande bourdontoon – is overzichtelijk en daarmee heel geschikt om te leren te improviseren. Door vanuit beperkt toonmateriaal te werken (eerst slechts enkele tonen, dan de tonen van één toonladder), blijf je door de bomen het bos zien.

In een volgend stadium kan ook de harmonische improvisatie vanuit het perspectief van de modale improvisatie bekeken worden. Harmonische improvisatie blijkt dan in een heel nieuw licht te komen staan. Zelfs akkoordenschema’s zijn vervolgens geen onoverkomelijke horden meer.

Binnen de modale aanpak komt improvisatie zodoende binnen ieders handbereik te liggen!

Studiedag Modale Improvisatie

Op de Cursusdag Modale Improvisatie voor Muziekvakdocenten introduceert Steven Kamperman de basisconcepten van modale improvisatie. Daarbij krijg je onder andere antwoord op de volgende vragen:

  • Wat is modale improvisatie?
  • Waaruit bestaat het notenmateriaal?
  • Hoe kun je daarmee melodieën maken?
  • Welke rol speelt ritme daarbij?
  • Welke rol speelt samenspel?
  • Hoe leer ik durven?
  • Hoe stel ik mezelf open?

Praktische oefeningen

Vertrekpunt is telkens een praktische oefening die we ter plekke met zijn allen doen. Deze oefeningen zijn gericht op beginnende musici: we verplaatsen ons muzikaal als het ware in een kind dat voor het eerst met improvisatie in aanraking komt. De oefeningen zijn daardoor later ook bruikbaar in de concrete lessituatie met leerlingen.

Vormen

De oefeningen vinden plaats met de hele groep. Het kan daarbij gaan om de vorm solist-begeleiders, maar ook andere vormen komen aan de orde, zoals doorgeefspelletjes of improvisaties met meerderen tegelijk. Daarbij is telkens uitgebreid aandacht voor het samenspel. Een improvisatie-achtergrond is niet vereist: ook als dit de eerste keer is dat je improviseert kun je de oefeningen doen. Voor deelnemers die wel al meer ervaring hebben zijn er extra dimensies in de opdrachten.

De improviserende houding

De dag is bij uitstek ook gericht op het proces rond improviseren: hoe zet je de deurtjes in je lijf en geest open zodat je expressie vrijelijk kan gaan stromen? Uitgangspunt daarbij is het gegeven dat iedereen innerlijk een soort geluid hoort. Hoe kan die innerlijke muziek een weg naar buiten vinden? Dat kan als je volledig accepteert wat eruit komt, door heel eerlijk naar je eigen geluid te luisteren en ervan te genieten, en niet te willen klinken als iemand anders.

Sheets met oefeningen

Je gaat naar huis met een map met de oefeningen waarmee je leerlingen kunt uitdagen om met improvisatie aan de slag te gaan.

Over Steven Kamperman en de Baraná Academie

Steven Kamperman (1970) is improvisator en componist. Met een achtergrond als jazzsaxofonist en -klarinettist, ontwikkelde hij zich vanaf 2000 steeds meer als specialist in crossover van jazz met modale wereldmuziek. Met zijn pioniersensemble Baraná (2002 – 2012) werd hij met diverse vijfsterrenrecensies gelauwerd en was hij in talloze tournees te horen van Mexico tot Siberië.

Steven Kamperman verzorgde masterclasses Modale Improvisatie aan de conservatoria van Utrecht en Damascus. Als workshopleider heeft hij ruim vijftien jaar ervaring met groepen van absolute beginners tot vergevorderde amateurs.

Kamperman componeert voor improviserende en klassieke ensembles (Prisma Trio, Holland Opera), en is als uitvoerder momenteel te horen met zijn eigen Steven kamperman Trio, HOT (Het Orgel Trio) en in een duo met de befaamde Franse draailierspeler Valentin Clastrier.

De Baraná Academie zet zich in voor de verspreiding van moderne en geïmproviseerde modale muziek. Dat doet zij middels het geven van improvisatiecursussen, het onderhouden van een amateurworkshoporkest en het organiseren van een tweejaarlijks internationaal festival. De onderliggende stichting Baraná beschikt over een IPV verklaring.

Een greep uit de reacties

‘Een inspirerende cursus waar je direct mee aan de slag kunt samen met je leerlingen’ – Renske de Vries

‘Super leuk en leerzaam! – Nelleke van Beek

‘Was een verrassing! Ging boven de verwachtingen’ – Rachael Yates

‘Erg inspirerend’ – Frederike